Tazama chanzo cha Wastani

[[Picha:Estatura media.svg|350px|thumb|Urefu wa wastani]]
'''Wastani''' (kutoka [[Kiarabu]] <big>وسط</big> ''wasatun'', katikati, kitovu; kwa [[Kiingereza]] ''average'') linataja hali ya katikati. 

==Wastani kwa lugha ya kawaida==
* [[Uzito]] wa wastani si mzito sana wala mwepesi. 
* Urefu wa wastani si mrefu wala mfupi. 
* Mtu wa wastani ni mtu asiye na [[tabia]] za pekee zinazoonekana sana.

==Wastani wa kihesabu==
Katika [[hisabati]], na hasa [[takwimu]], "wastani" ni [[namba]] inayotaja tabia ya pamoja ya kiasi cha namba fulani. 

Wastani unaotumiwa mara nyingi ni ule unaoitwa "wastani wa kihesabu" (ing. ''arithmetic mean''). Kuna aina nyingine za wastani.

'''Mfano:''' Mtumishi kwenye [[siku]] za [[wiki]] anafanya [[kazi]] kama ifuatavyo: [[Jumatatu]] masaa 7, [[Jumanne]] masaa 10, [[Jumatano]] masaa 8, [[Alhamisi]] masaa 9, [[Ijumaa]] masaa 8, [[Jumamosi]] masaa 6. [[Jumla]] ya masaa kwa wiki hii ni 48, gawa kwa 6 (siku alikofika kazini) amefanya kazi kwa wastani masaa 8 kila siku. Katika hesabu hii 8 ni wastani ya 7, 10, 8, 9, 8, 6.

Kwa [[lugha]] nyingine: kama idadi ya namba ni '' n ''  , kila namba inaitwa ''a<sub>i</sub>'' (ambako ''i''&nbsp;=&nbsp;1,2,&nbsp;…,&nbsp;''n''), basi wastani wa kihesabu ni jumla ya ''a'' zote gawa kwa ''n'' 

au kwa [[fomula]]

:<math>AM = \frac{1}{n}\sum_{i=1}^na_i = \frac{1}{n}\left(a_1 + a_2 + \cdots + a_n\right)</math>

==Wastani na hali halisi katika takwimu==
===Wastani unaweza kutusaidia kujua hali halisi===
Wastani mara nyingi unasaidia kupata [[picha]] ya hali halisi bila kuathiriwa mno na mifano ya juu au ya chini. Mfano: takwimu ya [[ajali]] inaweza kusaidia kujua vizuri zaidi hatari za [[maisha]]; tukipata habari za ajali ya [[Ndege (uanahewa)|ndege]] tunaweza kuogopa, lakini hapa takwimu ya wastani inaweza kutuambia kuwa tukio lililotushtusha si la kawaida, linatokea mara chache tu. [[Ajali za ndege]] zinaripotiwa sana, lakini bado hatari ya kutumia ndege ni ndogo kulingana na matumizi ya [[basi]] au [[gari]] la binafsi. Hapo takwimu itahesabu idadi ya watu wanaotumia [[usafiri]] fulani na [[umbali]] (idadi ya [[kilomita]] zinazosafiriwa) na kuchukua wastani. 

Nchini [[Marekani]] hesabu ilipigwa kuwa idadi ya vifo kwa safari za urefu wa kilomita [[milioni]] 160 ([[maili]] 100 milioni):

* usafiri kwa magari ya kawaida kwa kilomita milioni 160 : vifo 1.33 
* usafiri kwa [[treni]] za abiria kwa kilomita milioni 160: vifo 0.13  
* usafiri kwa [[eropleni]] za abiria kwa kilomita milioni 160: vifo 0.0077

===Wastani unaweza kutudanganya kuhusu hali halisi===
Lakini kama namba za juu na zile chini ziko tofauti sana, na nyingi na namba za katikati ni chache, wastani unaweza kutupa picha isiyolingana na hali halisi. Mfano: takwimu ya [[utajiri]] na [[umaskini]]. Kama katika [[jamii]] kuna matajiri wachache lakini wako tajiri sana upande mmoja na maskini wengi tena maskini sana, pamoja na watu wachache katikati, tunaweza kupata wastani zisizoonyehsa picha ya kweli. Hapo wastani unaweza kuonyesha ya kwamba jamii kwa jumla imeendelea kuongeza mapato. Lakini tokeo hili linaonekana pia kama matajiri wanaongeza utajiri sana na maskini wanaongezeka umaskini kidogo. Hali halisi umaskini umepanuka na kuwa mbaya zaidi, lakini katika [[mazingira]] hayo takwimu inaweza kuonyesha kupanda kwa wastani ya mapato.

==Viungo vya nje==
*[http://www.ducksters.com/kidsmath/mean_median_mode_range.php Mean, median, mode and range], kidsmath, iliangaliwa machi 2017
*[https://www.mathsisfun.com/definitions/average.html Average (math is fun)]
*[https://web.archive.org/web/20070810034709/http://economicsbulletin.vanderbilt.edu/2004/volume3/EB-04C10011A.pdf Median as a weighted arithmetic mean of all Sample Observations]
*[http://www.sengpielaudio.com/calculator-geommean.htm Calculations and comparison between arithmetic and geometric mean of two values]

[[Jamii:Hisabati]]
[[Jamii:Takwimu]]